Zakład Badań nad Historią i Pamięcią Europy Wschodniej

Kierunki badań

Przedmiotem zainteresowań badawczych Zakładu są wydarzenia i procesy kształtujące losy oraz tożsamość narodów Europy Środkowej i Wschodniej w XX i XXI w. ze szczególnym uwzględnieniem Ukrainy, Rosji, Litwy, Kaukazu i Polski. Członkowie Zakładu – historycy, politologowie, antropologowie i wschodoznawcy – badają zarówno przeszłe przemiany polityczne (m.in. konspiracje, deportacje, uchodźstwo, konflikty zbrojne), jak i ich współczesne odzwierciedlenie w tożsamości społecznej i politykach pamięci w krajach regionu.  Odrębne miejsce zajmuje problematyka żydowska i stosunków polsko-żydowskich podczas II wojny światowej oraz po niej. Pracownicy prowadzą także badania biograficzne wybitnych postaci polskiego życia społecznego i politycznego w okresie 1945-89. W ostatnich latach podjęli problematykę uchodźstwa Ukraińców i Rosjan po inwazji Rosji z 2022 r., ich adaptacji w Polsce i dialogu międzykulturowego.

Zakład przykłada szczególną wagę do udokumentowania losów oraz badania współczesnej pamięci zbiorowej Polaków, Ukraińców, Żydów, Litwinów, Gruzinów, Ormian, narodów Północnego Kaukazu oraz Rosjan.

Szczegółowe tematy badawcze

• „Nauczanie wielonarodowej historii: Niemcy – Polska – Ukraina. Wspólne projekty podręcznikowe w kontekście przemian społecznych po inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 r.”

W ramach projektu realizowane są następujące badania w trzech wymienionych krajach:

1. fokusy rodziców dzieci w wieku szkolnym, w tym uchodźców,
2. wywiady indywidualne z nauczycielami,
3. analiza dyskursu polityki pamięci Polski wobec Ukrainy oraz Ukrainy wobec Polski,
4. analiza narracji dotychczasowych podręczników do nauczania historii

• “Against and with Poland” – syntetyzujące opracowanie relacji między Ukrainą a Polską w okresie 1914-2022 w ramach międzynarodowego projektu „Ukrainian Global History Initiative”
• “Silencing the Periphery: Epistemic Injustice, Violence, and the Decolonization of Knowledge in Russia’s Imperial Shadow” – przygotowanie tomu studiów do publikacji w wydawnictwie Brill
• „Discourses of Power in the Global Easts: Imperial Legacies and Epistemic Agency” – przygotowanie tomu studiów do publikacji w wydawnictwie anglojęzycznym
• „Materiały kaukaskie ze zbiorów Biblioteki Książąt Czartoryskich w Krakowie” – edycja korespondencji między Adamem Jerzym Czartoryskim a Pawłem Cycjanowem
• „Polacy na Kaukazie Północnym w świetle materiałów archiwalnych” – edycja źródeł (kontynuacja)
• „Inteligent pochodzenia chłopskiego wobec kwestii suwerenności politycznej oraz społecznej – edycja pism Mateusza Gralewskiego (1826-1893)”
• Pamięć konfliktu a legitymizacja państwa: porównawcza analiza narracji historycznych w Kaukazie Południowym z wykorzystaniem metod cyfrowych (1991–2025)
• „Podwójna diasporyczność”. Polacy w Ukrainie i z Ukrainy podczas pełnoskalowej wojny” – projekt Miniatura finansowany przez NCN
• „Procesy diasporotwórcze na przykładzie społeczności ukraińskich w Polsce. Studium antropologiczne” – kontynuacja badań rozpoczętych w projekcie OPUS NCN
• Przygotowanie numeru tematycznego kwartalnika „Kultura i Społeczeństwo” pt. „Ukraińskie społeczności w Polsce. Relacje i dyskursy”
• „Rozproszone pamięci. Kompendium sowieckich deportacji” – przygotowanie tomu studiów w ramach projektu o tym tytule realizowanym przez Centrum Mieroszewskiego
• „Pragmatyczny wizjoner. Rzecz o Juliuszu Mieroszewskim” – publikacja biografii politycznej wybitnego współpracownika „Kultury”
• Przygotowanie biografii Heleny Radlińskiej ( 1879-1954) – pedagożki, historyczki, działaczki niepodległościowej, profesorki w Wolnej Wszechnicy i na Uniwersytecie Łódzkim, twórczyni polskiej szkoły pedagogiki społecznej
• “Voices in the Shadow of War: Exiled Russian HRDs in Poland amid the Russo-Ukrainian War” – zbadanie losów i przekonań uchodźców z Rosji przebywających w Polsce po rozpoczęciu inwazji na Ukrainę w 2022 r.
• „Polskie studia nad pamięcią” – opracowanie na temat międzygeneracyjnego przekazu pojęć i metod badawczych stworzonych przez polskich badaczy pamięci zbiorowej w XX i XXI w.
• „Obraz Rosji Putinowskiej w polskiej edukacji historycznej” – analiza zawartości współczesnych podręczników
• „Powojenne deportacje w ZSRS i krajach bloku wschodniego” – kontynuacja badań
• „Polskie podziemie niepodległościowe na Wileńszczyźnie 1939–1953” – kontynuacja badań nad poszczególnymi organizacjami, oddziałami i konspiratorami
• „Sowiecki aparat represji (NKWD/MWD i NKGB/MGB) na Wileńszczyźnie 1940–1941 oraz 1944–1953” – kontynuacja badań
• „Migracje żydowskich uchodźców z Polski podczas II wojny światowej i ich losy” – ze szczególnym uwzględnieniem wileńskiej rodziny Lifszyców w latach 1939-41
• „Reakcje litewskich, polskich i żydowskich mieszkańców regionu wileńskiego na politykę okupantów sowieckiego i niemieckiego w latach 1939-53” – projekt realizowany we współpracy z Litewską Akademią Nauk
• „Podziemie antykomunistyczne wobec Świadków Jehowy (Badaczy Pisma św.) w Polsce we wczesnych latach powojennych”
• Zbrodnie popełnione w konflikcie ukraińsko-polskim w powiecie sanockim w 1946 r.
• Udział jednostek Wojska Polskiego w „zabezpieczeniu wyborów” do Sejmu Ustawodawczego, walkach z UPA oraz akcji „Wisła” w latach 1945-47.

Realizowane granty

• „Niemcy – Polska – Ukraina. Wspólne projekty podręcznikowe w kontekście przemian społecznych po inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 r.”. Kierownik projektu: dr hab. Tomasz Stryjek, prof. ISP (Polsko-Niemiecka Fundacja na rzecz Nauki);
• Materiały kaukaskie w zbiorach Biblioteki Książąt Czartoryskich w Krakowie – edycja źródeł, kier. dr hab. Przemysław Adamczewski, prof. ISP PAN (NPRH);
• Polacy na Kaukazie Północnym w świetle materiałów archiwalnych – edycja źródeł, kier. dr hab. Przemysław Adamczewski, prof. ISP PAN (NPRH, moduł Dziedzictwo Narodowe);
• „Podwójna diasporyczność”. Polacy w Ukrainie i z Ukrainy podczas pełnoskalowej wojny, kier. dr Grzegorz Demel (NCN MINIATURA-8);
• Konferencja „Imperialism, Decolonization, Agency. Historical and Political Discourses of Power in the Global East”, kier. dr Bartłomiej Krzysztan (MNiSW Doskonała Nauka II – Wsparcie konferencji naukowych);
• Nowe życie na zgliszczach. Bund w Polsce w latach 1944-1949, kier. dr Martyna Rusiniak-Karwat (MNiSW Doskonała Nauka II – Wsparcie monografii naukowych);
• Procesy diasporotwórcze w Polsce na przykładzie społeczności ukraińskich. Studium antropologiczne, kier. dr hab. P. Trzeszczyńska, wyk. dr Gtzegorz Demel (NCN OPUS 20);
• „Za wolność naszą i waszą” – Polacy i Kaukaz, kier. dr hab. Przemysław Adamczewski, prof. ISP PAN (MNiSW Nauka dla Społeczeństwa);
• Tłumaczenie książki „Od Rzezi Wołyńskiej do „Akcji Wisła”. Konflikt polsko-ukraiński 1943-1947”, kier. prof. Grzegorz Motyka (MNiSW NPRH, moduł Uniwersalia 2.1.);
• Wierzchowiny 1945: fakty i mity, współczesne dyskursy historyczne i spory o sprawstwo zbrodni i NSZ, kier. dr Mariusz Zajączkowski (MNiSW Doskonała nauka – Wsparcie monografii naukowych);
• Laboratorium im. prof. Richarda Pipesa, kier. dr hab. Przemysław Adamczewski, prof. ISP PAN (MNiSW DIALOG);
• „Reakcje litewskich, polskich i żydowskich mieszkańców regionu wileńskiego na politykę okupantów sowieckiego i niemieckiego w latach 1939-53”, wyk. dr Martyna Rusiniak-Karwat i dr Paweł Rokicki. (BWZ PAN)

Publikacje

• Przemysław Adamczewski, Polish etnhopolitcal myth and the Caucasus. Looking at the past, Leida: Brill, 2025.
• Bartłomiej Krzysztan, O państwie, którego nie było. Historia Karabachu, Warszawa – Wojnowice: Instytut Studiów Politycznych PAN – Kolegium Europy Wschodniej, 2025.
• Bartłomiej Krzysztan, Representations of Collective Memory in Georgia, Armenia, Abkhazia and Nagorno Karabakh. The Political, Memory and Power, London: Palgrave Macmillan, 2024.
• Anna Machcewicz (2025), Polityczne kariery i rola kobiet – delegatek regionów na I Krajowy Zjazd NSZZ „Solidarność” w 1981 roku, „Przegląd Historyczny”, nr 116/2, s. 107-26.
• Maciej Łuczak (2025), Proces karny Melchiora Wańkowicza, „Porówania”, nr 1(37), s. 321-31.
• Dagmara Moskwa (2024), Początek formularza
• Dół formularza
• Russia’s battle for remembrance. Memory laws in Vladimir Putin’s Russia exemplified by the Russo–Ukrainian war, “Rocznik Europy Środkowo-Wschodniej”, vol. 22, no. 1, pp. 105-121.
• Grzegorz Motyka, Akcja „Wisła” ’47: komunistyczna czystka etniczna, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2023.
• Paweł Rokicki, Wolność i jej Polscy Strzelcy. Socjaliści w konspiracji wileńskiej SZP/ZWZ 1939–1941, Warszawa: Instytut Studiów Politycznych PAN, 2024.
• Martyna Rusiniak-Karwat, The Rise and Fall of the Bund in Poland. 1944-1949, Berlin, Bruxelles, Lausanne, New York, Oxford: Peter Lang, 2025.
• Tomasz Stryjek, Osiemdziesiątka. Harcerska grupa etosowa wobec próby czasu 1934-2024, Warszawa: Instytut Studiów Politycznych PAN, 2025.
• Patrycja Trzeszczyńska, Grzegorz Demel (2025), From differences to relations: Towards diaspora-forming processes, “International Migration”, vol. 63, no. 1, available: https://doi.org/10.1111/imig.13361
• Mariusz Zajączkowski, Wierzchowiny 1945 : fakty i mity, współczesne dyskursy historyczne i spory interpretacyjne o sprawstwo zbrodni i Narodowe Siły Zbrojne, Warszawa: Instytut Studiów Politycznych PAN, 2023.